Trả lời ngắn: Rằm tháng Giêng (15 tháng 1 âm lịch, còn gọi Tết Nguyên Tiêu, lễ Thượng Nguyên) là ngày rằm lớn đầu năm. Nhiều gia đình chuẩn bị hai phần: lễ cúng Phật gồm hoa tươi, mâm ngũ quả, xôi, chè, nhang đèn — luôn là đồ chay; và mâm cúng gia tiên, nay nhiều nhà cũng chọn làm chay. Mâm chay gia tiên phổ biến có 5–7 món: một món xôi, một món canh, một món cuốn hoặc chiên, một món nộm hoặc gỏi, một món xào hoặc kho, một món giò chả chay, một món chè. Nấu cho nhà 4–6 người ăn sau lễ, chuẩn bị từ chiều 14 thì sáng 15 chỉ còn khoảng 2,5 giờ đứng bếp.
Câu "cả năm không bằng rằm tháng Giêng" cho thấy ngày này được coi trọng thế nào. Sau Tết, đây là dịp cả nhà quây quần lần nữa, nhiều người đi chùa cầu an đầu năm, và mâm cúng tại gia thường được làm chu đáo hơn mọi rằm khác. Làm mâm chay cho ngày này vừa hợp tinh thần ngày rằm, vừa nhẹ bụng sau những ngày Tết nhiều thịt mỡ. Bài này đi qua ý nghĩa ngày rằm, phân biệt lễ Phật và lễ gia tiên, gợi ý món theo ba miền kèm định lượng, cách bày và lịch chuẩn bị. Phong tục mỗi vùng, mỗi nhà một khác; nhà bạn có nếp riêng thì cứ theo nếp nhà.
Rằm tháng Giêng là dịp gì
Rằm tháng Giêng là ngày trăng tròn đầu tiên của năm âm lịch. Trong văn hoá Việt, ngày này còn được gọi là Tết Nguyên Tiêu hay lễ Thượng Nguyên, gắn với việc đi lễ chùa cầu bình an, cúng gia tiên và thắp hương tại nhà. Nhiều chùa tổ chức lễ cầu an, đông người từ chiều 14. Ngày cụ thể theo dương lịch thay đổi mỗi năm, thường rơi vào khoảng giữa tháng 2 đến đầu tháng 3; xem trên lịch ăn chay để biết chính xác năm nay.
Về giờ cúng, nhiều gia đình cúng vào tối 14 hoặc trong ngày 15. Mình không đưa ra "giờ đẹp" cụ thể ở đây vì mỗi nhà, mỗi vùng tính khác nhau; nếu nhà bạn có thói quen xem giờ thì theo người lớn trong nhà hoặc thầy ở chùa quen.
Lễ Phật và lễ gia tiên: hai phần khác nhau
| Lễ cúng Phật | Mâm cúng gia tiên | |
|---|---|---|
| Đồ lễ | Hoa tươi, mâm ngũ quả, xôi, chè, oản, bánh kẹo, nước sạch, nhang đèn | Cơm canh và các món như bữa cỗ, có thể mặn hoặc chay tuỳ nhà |
| Chay hay mặn | Luôn chay | Tuỳ nhà; ngày càng nhiều nhà chọn chay vào rằm tháng Giêng |
| Nơi bày | Bàn thờ Phật (nếu nhà có), thường đặt cao hơn bàn thờ gia tiên | Bàn thờ gia tiên |
| Thứ tự | Thường cúng trước | Cúng sau lễ Phật |
Nhà không có bàn thờ Phật thì chỉ cần mâm cúng gia tiên. Hoa nên chọn hoa sen, hoa cúc, hoa huệ, hoa lay ơn; nhiều nhà tránh hoa có gai và hoa dại. Trái cây chọn quả tươi, nguyên vẹn, rửa sạch, lau khô.
Gợi ý món theo ba miền
Bộ khung chung cho mâm chay gia tiên: một món xôi, một món canh, một món cuốn hoặc chiên, một món nộm hoặc gỏi, một món xào hoặc kho, một món giò chả chay, một món chè. Bạn chọn 5–7 món từ bảng dưới, không cần đủ hết.
| Nhóm món | Miền Bắc | Miền Trung | Miền Nam |
|---|---|---|---|
| Xôi | Xôi gấc | Xôi đậu xanh | Xôi vò hoặc xôi gấc |
| Canh | Canh nấm nấu măng, canh bóng chay | Canh rau củ nấu nấm | Canh khổ qua nhồi đậu hũ nấm |
| Cuốn, chiên | Nem rán chay | Chả giò chay | Chả giò chay |
| Nộm, gỏi | Nộm hoa chuối chay | Gỏi mít non | Gỏi ngó sen chay |
| Xào, kho | Su hào cà rốt xào nấm | Nấm kho tiêu | Rau củ xào thập cẩm |
| Giò chả | Giò lụa chay | Chả chay | Chả lụa chay |
| Chè | Chè con ong hoặc chè trôi nước | Chè đậu xanh | Chè trôi nước |
Chè trôi nước (bánh trôi) hay được chọn vào rằm tháng Giêng vì viên tròn gợi sự đoàn viên, tròn đầy. Công thức chả giò chay giòn lâu có ở bài chả giò chay giòn lâu cả buổi, còn nộm hoa chuối có ở bài nộm hoa chuối chay.
Định lượng cho mâm 6 món, nhà 4–6 người
Ví dụ mâm kiểu miền Bắc, đủ cúng và cả nhà 4–6 người ăn sau lễ:
- Xôi gấc: 600 g gạo nếp, 1/2 quả gấc (khoảng 150 g ruột), 3 muỗng canh đường, 2 muỗng canh dầu ăn, 1/2 muỗng cà phê muối. Ngâm nếp 6–8 tiếng.
- Nem rán chay: khoảng 20 cuốn — 300 g khoai môn, 300 g củ đậu, 150 g cà rốt, 20 g mộc nhĩ khô, 50 g miến, 200 g đậu phụ, 20 lá bánh đa nem.
- Nộm hoa chuối: 1 bắp chuối (khoảng 500 g), 1 bìa đậu phụ rán thái sợi, 50 g lạc rang, rau thơm; nước trộn 3 muỗng canh nước cốt chanh, 2 muỗng canh đường, 2 muỗng canh xì dầu.
- Canh nấm nấu măng: 1,5 lít nước dùng chay, 200 g nấm hương tươi, 300 g măng tươi đã luộc kỹ, 1 củ cà rốt.
- Su hào cà rốt xào nấm: 1 củ su hào (400 g), 1 củ cà rốt, 150 g nấm đùi gà.
- Giò lụa chay: 1 khoanh 400–500 g mua sẵn hoặc tự làm, thái miếng.
Măng tươi phải luộc kỹ, thay nước 2–3 lần đến khi hết đắng, vì măng sống chứa chất có thể sinh độc. Chè trôi nước nếu làm thêm: 300 g bột nếp, 150 g đậu xanh cà vỏ làm nhân, 200 g đường phèn, vài lát gừng.
Lịch chuẩn bị từ hôm trước
| Thời điểm | Việc | Thời gian |
|---|---|---|
| Sáng 13 hoặc 14 | Đi chợ, mua hoa, trái cây, giò chay | 1,5 giờ |
| Chiều 14 | Ngâm nếp; luộc măng thay nước; làm nhân nem, cuốn nem cất ngăn mát; nấu nước dùng chay | 2 giờ |
| Tối 14 | Bày mâm ngũ quả, cắm hoa; ngâm hoa chuối thái sợi vào nước có chanh | 45 phút |
| Sáng 15, phút 0–40 | Đồ xôi gấc (khoảng 35–40 phút); song song nấu canh | 40 phút |
| Phút 40–80 | Chiên nem (2 lần), xào su hào cà rốt | 40 phút |
| Phút 80–110 | Trộn nộm, thái giò, nấu chè hoặc hâm chè đã làm từ tối | 30 phút |
| Phút 110–150 | Bày mâm, thắp hương, lễ | 30–40 phút |
Món nộm trộn sau cùng, sát giờ cúng, để rau không ra nước. Đồ đã nấu không nên để ngoài quá 2 giờ trước khi ăn; nếu cúng xong để lâu mới ăn, hâm lại canh và các món xào.
Bày mâm sao cho gọn, đẹp
Không có một sơ đồ bày cố định cho mọi nhà; dưới đây là cách nhiều gia đình làm. Mâm ngũ quả và bình hoa ở hàng sau, sát bàn thờ. Mâm cỗ đặt phía trước: xôi ở giữa, món chính (nem, giò chay) hai bên, canh và chè đặt ra phía ngoài để dễ dọn. Bát đũa, chén nước, đĩa muối mè đặt theo số lẻ hoặc theo thói quen nhà. Hương, đèn thắp sau khi mâm đã bày xong.
Món chay bày lên bàn thờ không nên tạo hình con vật (gà chay, cá chay nặn hình) nếu nhà bạn giữ chay theo tinh thần không sát sinh; nhiều người thấy điều này không hợp ý nghĩa. Đây là quan niệm, không phải luật; nhà bạn quen thế nào thì làm theo. Món tạo hình giả mặn được bàn thêm trong chuyên mục hỏi đáp.
Sau lễ: hạ lễ và dùng đồ cúng
Sau khi hương tàn khoảng 2/3 hoặc tàn hẳn (tuỳ nhà), hạ lễ và cả nhà cùng ăn. Trái cây trên bàn thờ có thể để vài ngày nếu trời mát, nhưng xem kỹ để bỏ quả dập, mốc. Xôi, chè ăn trong ngày hoặc cất tủ lạnh. Giò chay đã thái cất hộp kín dùng trong 2–3 ngày. Nếu còn nhiều nem chưa chiên, cấp đông để dành cho bữa sau. Thêm gợi ý cho mâm cỗ chay nhiều người ở bài mâm cỗ chay đãi khách.
Câu hỏi thường gặp
Rằm tháng Giêng cúng chay hay mặn?
Lễ cúng Phật luôn là đồ chay. Mâm cúng gia tiên tuỳ nếp nhà; nhiều gia đình chọn làm mâm chay vào rằm tháng Giêng, nhưng cúng mặn cũng là chuyện bình thường.
Mâm cúng chay rằm tháng Giêng cần mấy món?
Không có số món bắt buộc. Phổ biến là 5–7 món gồm xôi, canh, món cuốn hoặc chiên, nộm hoặc gỏi, món xào, giò chả chay và chè.
Cúng rằm tháng Giêng vào ngày 14 hay 15?
Nhiều nhà cúng tối 14, nhiều nhà cúng ngày 15. Theo nếp nhà hoặc lời khuyên của người lớn trong gia đình; điều quan trọng là chuẩn bị chu đáo và thành tâm.
Có cần mua giò chả chay tạo hình con gà để cúng không?
Không cần. Nhiều người giữ chay thấy món tạo hình con vật không hợp tinh thần ngày rằm; một khoanh giò lụa chay thái miếng là đủ trang trọng.
Mâm cúng chay có cần hành tỏi không?
Nhiều gia đình nấu mâm cúng chay không dùng hành, tỏi, hẹ, kiệu theo nếp chay nhà Phật. Có thể thay bằng gừng, nấm, sả, rau thơm để món vẫn đậm vị.
Không kịp nấu thì đặt mâm cỗ chay được không?
Được. Nhiều nơi nhận nấu mâm cúng chay theo yêu cầu; đặt sớm vài ngày vì rằm tháng Giêng thường đông đơn. Bạn vẫn có thể tự làm một hai món như xôi, chè để mâm có dấu tay nhà mình.
Mâm chay đầu năm, nấu từ chiều hôm trước
Chia việc ra chiều 14 và sáng 15, mâm sáu món chỉ còn hơn hai tiếng đứng bếp, nhà mình vẫn kịp đi chùa. Muốn tính lượng món cho đông người hơn, dùng công cụ tính suất.