Trả lời ngắn: Mâm cúng ông Công ông Táo ngày 23 tháng Chạp hoàn toàn có thể làm chay: hương, hoa, trái cây, trầu cau, mũ áo hia giấy, cùng một mâm cỗ chay như xôi gấc, nem rán chay, canh nấm, đậu hũ, chè. Cá chép sống có thể thay bằng cá chép giấy hoá cùng vàng mã, hoặc cá chép thạch rau câu đổ khuôn đặt lên mâm. Nhà vẫn muốn thả cá sống thì thả nơi nước sạch, không thả cả túi nilon. Cúng trước 12 giờ trưa ngày 23 là giờ nhiều nhà chọn.
Theo tín ngưỡng dân gian, ông Công ông Táo là vị thần coi sóc bếp lửa và việc nhà, cuối năm cưỡi cá chép về trời báo cáo chuyện trong nhà với Ngọc Hoàng. Lễ tiễn ông Táo vì thế là lễ mở đầu cho chuỗi việc chuẩn bị Tết. Nhiều gia đình ăn chay, hoặc có người lớn trong nhà giữ chay, băn khoăn mâm cúng chay có đủ lễ không, và chuyện cá chép xử lý thế nào. Bài này gom những điều cơ bản. Phong tục mỗi vùng, mỗi nhà một khác; điều gì gia đình bạn đã làm quen thì cứ giữ.
Lễ vật cơ bản, không phụ thuộc chay hay mặn
- Hương, nến hoặc đèn, hoa tươi: hoa cúc, hoa ly, hoa huệ tuỳ mùa.
- Trái cây: một đĩa năm loại hoặc tuỳ có gì.
- Trầu cau, rượu hoặc nước trà, nước sạch. Nhà chay thường thay rượu bằng trà hoặc nước.
- Mũ áo hia giấy: thường là hai mũ ông, một mũ bà, kèm áo và hia; miền Nam nhiều nơi dùng một bộ mũ áo chung hoặc thêm ngựa giấy.
- Vàng mã: tuỳ nhà dùng nhiều hay ít; nhiều gia đình hiện nay giảm vàng mã cho gọn.
- Cá chép: sống, giấy, hoặc thạch (xem phần dưới).
Nhìn danh sách sẽ thấy phần lễ vật chính vốn đã không có đồ mặn. Đồ mặn chỉ nằm ở mâm cỗ, và mâm cỗ chay là lựa chọn được nhiều gia đình dùng.
Mâm cỗ chay 6 món cho ngày 23
Gợi ý một mâm đủ màu đủ vị, nấu khoảng 2 giờ cho 4–6 người ăn sau khi hạ lễ:
| Món | Định lượng chính | Thời gian | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Xôi gấc | 500 g nếp, 1/2 trái gấc | ngâm nếp 4–6 giờ, đồ 30–35 phút | Màu đỏ hợp ngày lễ |
| Nem rán (chả giò) chay | 20 cuốn | 45 phút | Cách cuốn giòn lâu ở bài chả giò chay |
| Canh nấm củ quả | 1,5 lít nước dùng, nấm hương, cà rốt, su hào | 40 phút | Nước dùng rau củ ninh trước |
| Đậu hũ sốt cà chua hoặc nấm kho | 4 bìa đậu | 25 phút | |
| Rau xào thập cẩm hoặc cải thìa sốt nấm | 600 g rau | 15 phút | Thêm màu xanh cho mâm |
| Chè hoặc trái cây | chè đậu xanh, chè trôi nước | 40 phút | Hoặc một đĩa trái cây |
Công thức chi tiết của vài món có sẵn: chả giò chay giòn lâu cả buổi, cải thìa sốt nấm đông cô, đậu hũ sốt cà chua. Mâm cúng chay các dịp khác trong năm có ở bài Tết chay giữ đủ nghi lễ.
Xôi gấc nhanh: nếp 500 g ngâm 4–6 giờ, để ráo. Thịt gấc nửa trái (bỏ hạt) trộn 1 muỗng canh dầu ăn hoặc 1 thìa nhỏ rượu trắng (nhà chay bỏ rượu) và 1/2 muỗng cà phê muối, bóp đều với nếp tới khi từng hạt đỏ. Đồ xôi 20 phút, xới tơi, rưới 2 muỗng canh nước cốt dừa và 1 muỗng canh đường, đồ tiếp 10–15 phút. Nén vào khuôn hoặc đĩa khi còn nóng.
Chuyện cá chép và những cách thay
Cá chép là "phương tiện" để ông Táo về trời. Ở miền Bắc, nhiều nhà mua cá chép sống thả vào chậu nước trên mâm cúng, cúng xong đem thả ra sông hồ, coi như phóng sinh. Ở miền Nam, nhiều nơi dùng cá chép giấy hoặc ngựa giấy, hoá cùng vàng mã. Với gia đình ăn chay, cả hai cách đều được dùng; còn có thêm cá chép thạch rau câu mấy năm gần đây.
| Cách | Làm thế nào | Ưu điểm | Cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Cá chép sống, thả sau lễ | Mua 1–3 con, để trong chậu nước sạch, cúng xong đem thả | Giữ đúng tục truyền thống miền Bắc | Thả nơi nước sạch, không thả cả túi nilon, không ném từ trên cao |
| Cá chép giấy | Mua cùng bộ mũ áo, hoá sau lễ | Gọn, không ảnh hưởng sinh vật | Hoá ở nơi an toàn, xa vật dễ cháy |
| Cá chép thạch (rau câu) | Đổ rau câu vào khuôn hình cá, đặt lên mâm | Đẹp, chay, cúng xong cả nhà ăn | Làm trước 1 ngày, để ngăn mát |
| Cá chép xôi hoặc bánh | Nén xôi gấc vào khuôn cá | Vừa làm lễ vật vừa làm món chính | Cần khuôn, xôi phải còn nóng khi nén |
Nếu thả cá sống, vài điều để việc phóng sinh không thành gây hại: chọn hồ, sông nước sạch, chảy được; đổ cá cùng nước trong chậu ra sát mép nước, nhẹ nhàng; mang túi nilon, chậu về, không vứt lại. Không thả cá ở cống rãnh, ao tù hay nơi có biển cấm. Một số địa phương có điểm tập kết cá để thả tập trung; nghe theo hướng dẫn tại chỗ.
Làm cá chép thạch rau câu
Đây là cách nhiều nhà ăn chay chọn vì vừa đẹp vừa không phải băn khoăn chuyện cá sống. Cho một khuôn cá cỡ khoảng 20 cm (dung tích chừng 500–600 ml):
- Hoà 5 g bột rau câu giòn (agar) với 100 g đường và 550 ml nước dừa tươi hoặc nước lọc, ngâm 10 phút cho bột ngậm nước.
- Đun sôi, khuấy đều, giữ sôi nhẹ 2 phút cho rau câu tan hết.
- Muốn có màu: tách 1/3 nồi, thêm 2 muỗng canh nước gấc hoặc nước dâu cho màu đỏ cam (cho sau khi tắt bếp). Đổ lớp màu vào phần vây, đuôi trước; khi se mặt (khoảng 5 phút) thì đổ phần trắng hoặc phần cốt dừa lên.
- Để nguội ở nhiệt độ phòng 30 phút, rồi cho vào ngăn mát. Lật khuôn trước khi cúng, đặt lên đĩa có lá chuối hay lá xà lách.
Rau câu dùng agar đông ở nhiệt độ phòng nên không lo chảy trên mâm cúng. Cách đổ hai lớp không tách có ở bài rau câu dừa hai lớp.
Giờ cúng và thứ tự lễ
Lễ thường làm ngày 23 tháng Chạp, nhiều nhà cúng sớm hơn từ 21 hoặc 22 nếu bận. Giờ cúng phổ biến là trước 12 giờ trưa ngày 23; nhiều gia đình xem giờ theo lịch hoặc hỏi người lớn tuổi. Thứ tự đơn giản thường gặp:
- Dọn bếp từ hôm trước: lau rửa bếp, nồi niêu, chạn bát; dọn bàn thờ ông Táo (nếu có).
- Bày lễ: nơi bày tuỳ nhà: tại bàn thờ ông Táo trong bếp, hoặc bàn thờ gia tiên rồi thêm mâm nhỏ ở bếp. Mũ áo, cá, hương hoa, trái cây, mâm cỗ.
- Thắp hương và khấn: người chủ gia đình thắp hương, khấn theo văn khấn gia đình vẫn dùng hoặc theo sách văn khấn; nhiều người chỉ khấn bằng lời của mình, nói tên tuổi, địa chỉ và lời cầu chúc.
- Chờ hết tuần hương: khoảng 20–30 phút.
- Hoá vàng: hoá mũ áo, vàng mã, cá giấy ở nơi an toàn, có chậu đựng tro.
- Thả cá (nếu dùng cá sống) và hạ lễ, cả nhà dùng bữa.
Chuẩn bị trước để không vội
Ngày 23 rơi vào cuối năm, nhiều người vẫn đi làm. Có thể chia: ngày 21 mua đồ khô, mũ áo, đổ cá chép thạch; ngày 22 ngâm nếp, nấu nước dùng, cuốn chả giò để ngăn đá; sáng 23 đồ xôi, chiên chả giò, nấu canh, xào rau. Tổng thời gian sáng 23 khoảng 1,5 giờ. Đồ cúng xong hạ xuống, phần còn lại cất ngăn mát trong 2 giờ sau khi bày (trời nóng 1 giờ), dùng trong 2–3 ngày. Các lễ khác trong năm và cách làm mâm chay cho từng dịp nằm trong chuyên mục chay trong đời sống Việt.
Câu hỏi thường gặp
Cúng ông Táo bằng mâm chay có đủ lễ không?
Có. Phần lễ vật chính (hương, hoa, trái cây, mũ áo, cá chép) vốn không cần đồ mặn, mâm cỗ chay là lựa chọn nhiều gia đình dùng. Điều quan trọng là lòng thành và sự chu đáo khi chuẩn bị.
Không thả cá chép sống có sao không?
Nhiều gia đình, nhất là ở miền Nam, dùng cá chép giấy hoặc ngựa giấy từ lâu. Cá chép thạch rau câu cũng là cách thay được dùng ngày càng nhiều. Nếu gia đình có người lớn coi trọng tục thả cá, hãy bàn với họ để chọn cách phù hợp.
Cúng ông Táo vào giờ nào?
Phổ biến là trước 12 giờ trưa ngày 23 tháng Chạp. Nhiều nhà cúng sớm hơn từ ngày 21 hoặc 22 nếu bận. Muốn chọn giờ cụ thể, gia đình thường xem lịch hoặc hỏi người lớn tuổi.
Cá chép thạch rau câu làm trước được mấy ngày?
Làm trước một ngày và để ngăn mát là đẹp nhất. Rau câu agar để lâu sẽ rỉ nước và khô mặt, nên đừng làm quá sớm.
Mũ ông Công ông Táo cần mấy cái?
Theo tục miền Bắc thường là hai mũ ông và một mũ bà; miền Nam nhiều nơi dùng một bộ mũ áo chung. Tuỳ phong tục gia đình, hỏi người bán đồ cúng quen nếu không chắc.
Đồ cúng ông Táo xong có ăn được không?
Được, cả nhà thường hạ lễ và dùng bữa. Chú ý để mâm cúng không quá lâu ngoài trời; sau khi hạ lễ cất phần còn lại vào ngăn mát, đặc biệt các món có nước cốt dừa và canh.
Mâm chay tiễn ông Táo, gọn mà đủ lễ
Hương hoa, mũ áo, cá chép thạch và sáu món chay là đủ cho một lễ tiễn ông Táo trọn vẹn. Lên lịch các ngày rằm, mùng một và lễ Tết chay trong năm để chuẩn bị sớm.