Trả lời ngắn: Theo phong tục phổ biến, đêm giao thừa nhiều gia đình cúng hai mâm: mâm ngoài trời (sân, hiên, ban công) để tiễn vị quan Hành khiển năm cũ và đón vị năm mới, và mâm trong nhà cúng gia tiên, thần linh. Mâm ngoài trời thường gọn: hương, hoa, trái cây, xôi, bánh chưng, trầu cau, nước. Mâm trong nhà đầy đặn hơn, như một bữa cỗ. Cả hai mâm đều làm chay được trọn vẹn; giờ cúng thường quanh thời khắc chuyển năm, khoảng 23 giờ đến hơn 0 giờ. Nghi thức mỗi vùng, mỗi nhà khác nhau, nên giữ theo nếp nhà mình là chính.
Giao thừa (lễ trừ tịch) là lúc người Việt tiễn năm cũ và đón năm mới. Nhiều gia đình nay chọn mâm chay cho đêm này, vì muốn khởi đầu năm nhẹ nhàng, vì có người trong nhà ăn chay, hoặc đơn giản là thấy mâm chay dễ chuẩn bị giữa ngày bận nhất năm. Bài này nói khung chung của hai mâm, gợi ý món chay cụ thể với định lượng, và chia lịch nấu từ chiều 30 để tới gần nửa đêm bạn không còn đứng bếp. Về ý nghĩa và câu chữ văn khấn, mỗi vùng mỗi khác; bài chỉ nói phần bếp và phần sắp đặt.
Vì sao có hai mâm và khác nhau ở đâu
Theo quan niệm dân gian được nhiều sách phong tục ghi lại, mỗi năm có một vị quan Hành khiển cai quản việc nhân gian. Đêm giao thừa là lúc bàn giao giữa vị cũ và vị mới, các ngài đi ngang qua, nên mâm cúng đặt ngoài trời để tiễn và đón. Trong nhà, gia đình cúng gia tiên và thần linh, mời ông bà về ăn Tết cùng con cháu. Không phải nhà nào cũng cúng đủ hai mâm; nhà ở chung cư có khi đặt mâm ngoài trời ở ban công hoặc ngay cửa, có nơi chỉ cúng trong nhà.
| Mâm ngoài trời | Mâm trong nhà | |
|---|---|---|
| Cúng ai | Quan Hành khiển năm cũ và năm mới, theo quan niệm dân gian | Gia tiên, thần linh trong nhà |
| Đặt ở đâu | Sân, hiên, trước cửa, ban công; trên bàn nhỏ có khăn | Trên bàn thờ hoặc bàn trước bàn thờ |
| Tính chất mâm | Gọn, đồ khô, dễ bày ngoài trời | Như một bữa cỗ, có món nóng |
| Vật phẩm chung | Hương, đèn hoặc nến, hoa, trái cây, trầu cau, nước hoặc trà | Hương, đèn, hoa, trái cây, mâm cỗ |
| Thứ tự | Nhiều nhà cúng trước | Cúng sau mâm ngoài trời |
Có nhà theo thứ tự ngược lại hoặc cúng cùng lúc; điều đó không sai, chỉ là nếp nhà. Nếu bạn mới ra ở riêng và chưa rõ, hỏi ông bà, cha mẹ là cách tốt nhất để giữ nếp của gia đình mình.
Gợi ý mâm chay ngoài trời
Mâm ngoài trời đặt trong gió đêm, có thể bị sương, nên chọn món khô, nguội cũng ngon, bày được sẵn. Bản mặn thường có gà luộc; bản chay thay bằng xôi gấc và bánh chưng chay là đủ trang trọng. Một mâm gợi ý:
- Xôi gấc: 500 g nếp, ruột 1 trái gấc (khoảng 150–200 g), 3 muỗng canh đường, 2 muỗng canh dầu ăn hoặc nước cốt dừa, 1/2 muỗng cà phê muối. Nếp ngâm 6–8 tiếng, trộn ruột gấc với một chút rượu trắng hoặc nước ấm cho tơi rồi trộn đều nếp, hấp 25–30 phút, xới lên trộn đường và dầu, hấp thêm 10 phút. Đóng khuôn tròn hoặc hình hoa khi còn nóng.
- Bánh chưng chay (một chiếc): nhân đậu xanh với nấm hoặc chỉ đậu xanh tiêu; cách gói xem bài bánh chưng chay nhân đậu nấm.
- Đĩa trái cây: mâm ngũ quả theo vùng, hoặc 3–5 loại trái tròn, tươi.
- Trầu cau, hoa (cúc vàng, vạn thọ, hoa huệ), một ly nước hoặc chén trà.
- Muối, gạo mỗi thứ một đĩa nhỏ, theo nếp nhiều nơi.
Một số nhà có thêm "gà chay" làm từ đậu hũ hoặc tàu hũ ky để giữ hình thức mâm truyền thống. Đây là lựa chọn của mỗi gia đình; nhiều người giữ chay thấy không cần làm món giả hình con vật, mâm xôi gấc đỏ đã đủ ý nghĩa. Giao thừa thường là đêm có gió, nên đặt hương, nến ở chỗ khuất gió, tránh xa rèm, cây khô, và luôn có người trông.
Gợi ý mâm chay trong nhà cho 6–8 người
Mâm trong nhà sau khi cúng thường thành bữa cả nhà quây quần đêm giao thừa hoặc sáng mùng Một, nên nấu như một bữa cỗ. Gợi ý theo kiểu mâm Bắc, có thể đổi theo vùng:
| Món | Lượng cho 6–8 người | Thời gian | Làm trước được không |
|---|---|---|---|
| Bánh chưng chay | 1 chiếc, cắt 8 phần | Gói và luộc từ 27–28 Tết | Có, để nơi thoáng mát |
| Giò lụa chay | 1 khoanh 500 g | Mua hoặc làm từ 28–29 | Có, ngăn mát |
| Nem rán (chả giò) chay | 24 chiếc | Cuốn chiều 30, rán lần một; rán lần hai trước cúng | Một phần |
| Canh măng nấm hoặc canh bóng chay | Nồi 2,5 lít | Ngâm măng từ 28, nấu chiều 30, khoảng 60 phút | Nước dùng nấu trước được |
| Nộm hoa chuối hoặc nộm su hào cà rốt | 1 đĩa lớn | Sơ chế chiều 30, trộn trước cúng 15 phút | Không |
| Rau xào thập cẩm hoặc su su xào nấm | 1 đĩa lớn | Xào cuối cùng, 5 phút | Không |
| Dưa hành muối | 1 đĩa nhỏ | Muối từ 25–26 Tết | Có |
| Xôi (xôi gấc hoặc xôi đậu) | 1 đĩa | Hấp chiều 30, nấu chung mẻ với mâm ngoài trời | Có |
Măng khô phải ngâm kỹ và luộc nhiều lần, thay nước đến khi hết vị đắng và mùi hăng, không dùng măng chưa luộc kỹ. Cách xử lý măng khô có ở bài bún măng chay. Nem rán chay chiên hai lần sẽ giòn lâu hơn, chi tiết ở bài chả giò chay giòn lâu cả buổi; nộm hoa chuối xem bài nộm hoa chuối chay. Nếu nấu cho đông người hơn, tính lượng bằng công cụ tính suất tiệc chay.
Lịch chuẩn bị từ chiều 30
Giả sử nhà cúng lúc khoảng 23 giờ 30 và muốn ăn cùng nhau sau khi cúng. Việc dài như gói bánh chưng, muối dưa đã xong từ trước. Chiều 30 chỉ còn:
- 14:00 — ngâm sẵn nếp từ sáng 30 (hoặc tối 29). Sơ chế rau củ, nấm, cuốn nem, cất ngăn mát.
- 16:00 — nấu nồi nước dùng cho canh (củ cải, cà rốt, bắp, nấm hương), khoảng 60 phút lửa nhỏ.
- 17:30 — hấp xôi gấc một mẻ đủ cho hai mâm, khoảng 40 phút cả hai lần hấp.
- 19:00 — ăn tối nhẹ (bữa cơm tất niên nếu nhà làm riêng), nghỉ ngơi.
- 21:30 — rán nem lần một, để rack. Sơ chế hoa chuối hoặc su hào cho nộm. Bày trái cây, hoa, trầu cau.
- 22:30 — hoàn thiện canh, cho măng, đậu, rau vào cuối. Rán nem lần hai. Cắt bánh chưng, giò.
- 22:50 — trộn nộm, xào rau. Bày mâm ngoài trời trước, rồi mâm trong nhà.
- 23:00 trở đi — thắp hương, cúng theo nếp nhà.
Món nóng như canh, rau xào sau khi cúng xong nên hâm lại cho nóng trước khi ăn. Đồ ăn đã bày ngoài trên 2 giờ (1 giờ nếu trời nóng, như ở miền Nam) thì không nên giữ lại đến sáng; với khí hậu miền Bắc tháng Giêng thường lạnh, mốc này dễ giữ hơn nhưng đừng chủ quan. Xôi, bánh chưng đã cắt nên cất tủ lạnh sau khi ăn.
Giờ cúng và vài lưu ý thực tế
Phần đông gia đình cúng giao thừa trong khoảng giờ Tý, tức khoảng 23 giờ đến 1 giờ sáng, thường bắt đầu trước 0 giờ một chút để kịp đón khoảnh khắc chuyển năm. Một số nhà xem giờ đẹp theo lịch riêng cho năm đó. Không có quy định bắt buộc chung; điều quan trọng là cả nhà sắp xếp được để có mặt.
- Nhà có trẻ nhỏ, người già: có thể bày mâm và cúng sớm hơn một chút, đừng ép cả nhà thức quá khuya.
- Chung cư: đặt mâm ngoài trời ở ban công hoặc ngay trước cửa nhà mình, không chiếm hành lang chung, và tuân thủ quy định phòng cháy của toà nhà về hương, nến.
- Nhà có người không ăn chay: mâm cúng chay vẫn là mâm đủ lễ; sau cúng có thể dọn thêm món mặn cho người cần, không ai phải gượng ép. Bài Tết chay giữ đủ nghi lễ có thêm gợi ý.
- Nếu dùng lịch ăn chay để giữ chay đầu năm, xem các ngày rằm, mùng một sắp tới ở lịch ăn chay.
Câu hỏi thường gặp
Cúng giao thừa bằng mâm chay có được không?
Được. Nhiều gia đình cúng chay vào đêm giao thừa; điều cốt yếu là lòng thành và sự chu đáo của mâm. Mâm ngoài trời với xôi gấc, bánh chưng, trái cây, hoa, trầu cau đã đủ trang trọng.
Mâm ngoài trời và mâm trong nhà, cúng mâm nào trước?
Theo nếp phổ biến, nhiều nhà cúng mâm ngoài trời trước rồi mới cúng trong nhà. Một số gia đình làm khác; nếu chưa rõ, hãy hỏi ông bà, cha mẹ để giữ nếp nhà mình.
Ở chung cư không có sân thì đặt mâm ngoài trời ở đâu?
Nhiều nhà đặt ở ban công hoặc ngay trước cửa căn hộ của mình. Tránh chiếm lối đi chung, đặt hương nến chỗ khuất gió và có người trông, theo quy định phòng cháy của toà nhà.
Đồ cúng giao thừa để tới sáng mùng Một ăn được không?
Đồ khô như bánh chưng, xôi, trái cây cất tủ lạnh sau khi cúng thì dùng được. Món nóng như canh, rau xào để ngoài quá 2 giờ (1 giờ khi trời nóng) thì nên bỏ, không để qua đêm.
Xôi gấc bị khô, không đỏ thì làm sao?
Nếp ngâm chưa đủ 6 tiếng hoặc gấc ít so với nếp. Trộn gấc thật đều, rưới thêm 2–3 muỗng canh nước pha đường lúc xới và hấp thêm 10 phút; trộn dầu hoặc nước cốt dừa giúp hạt bóng và đỏ hơn.
Người ăn chay theo lời nguyện có cần mâm cúng khác không?
Không bắt buộc. Một mâm chay sạch, nấu bằng dụng cụ riêng nếu nhà có cả đồ mặn, là phù hợp. Các nghi thức riêng theo tôn giáo, tín ngưỡng thì hỏi người hướng dẫn của mình.
Mâm chay đêm giao thừa, chuẩn bị gọn từ chiều 30
Gói bánh, muối dưa từ trước; chiều 30 chỉ còn nấu canh, hấp xôi, rán nem, trộn nộm. Muốn xem thêm các mâm chay cho rằm, mùng một và các lễ Tết khác trong năm, ghé chuyên mục chay trong đời sống Việt.