Trả lời ngắn: Dịp rằm tháng Bảy theo phong tục phổ biến thường có ba lễ: cúng Phật (hoa, quả, nhang đèn, có thể thêm xôi chè, món chay), cúng gia tiên (mâm cơm, nhiều nhà nấu chay trọn), và cúng chúng sinh hay cúng thí thực (cháo trắng loãng, gạo muối, bỏng, khoai, bánh kẹo, nước, đặt ngoài trời, cúng chiều). Thứ tự thường là Phật trước, gia tiên sau, chúng sinh cuối ngày. Mỗi vùng, mỗi nhà có cách riêng; bài này đưa khung chung và thực đơn chay cụ thể cho mâm 6 người.
Rằm tháng Bảy là dịp có hai lớp ý nghĩa đan vào nhau. Với Phật giáo, đó là lễ Vu Lan, mùa báo hiếu cha mẹ, gắn với tích Mục Kiền Liên cứu mẹ. Với tín ngưỡng dân gian, đó là ngày xá tội vong nhân, cúng cho những vong linh không nơi nương tựa. Vì vậy trong cùng một ngày, nhiều gia đình bày ba mâm với ba mục đích khác nhau. Người mới tự lo việc cúng thường lúng túng: mâm nào để món gì, cúng lúc nào, có bắt buộc ăn chay không. Bài này đi từng mâm, kèm thực đơn, định lượng và kế hoạch nấu để một người đứng bếp vẫn kịp.
Ba mâm, ba mục đích
| Mâm | Đặt ở đâu | Thời điểm thường gặp | Gồm những gì |
|---|---|---|---|
| Cúng Phật | Bàn thờ Phật (nếu có) | Sáng ngày rằm hoặc ngày trước rằm | Hoa tươi (sen, cúc), trái cây, nhang đèn, nước sạch; thêm xôi, chè, món chay nếu muốn |
| Cúng gia tiên | Bàn thờ gia tiên | Trưa ngày rằm hoặc vài ngày trước rằm | Mâm cơm 5–8 món, hoa, trái cây, nhang đèn; nhiều nhà nấu chay trọn mâm |
| Cúng chúng sinh (thí thực) | Ngoài sân, trước cửa, ngoài trời | Chiều tối, thường từ khoảng 16–19 giờ | Cháo trắng loãng, gạo, muối, bỏng gạo hoặc bỏng ngô, khoai lang, sắn luộc, bánh kẹo, mía, nước, nhang đèn |
Nhiều nơi cúng gia tiên và chúng sinh từ mùng 2 đến 14 tháng Bảy chứ không đợi đúng rằm, vì quan niệm "ngày rằm cửa ngục đóng lại", cúng trước cho kịp. Có nơi cúng đúng 14 hoặc 15. Bạn nên theo nếp nhà mình hoặc hỏi người lớn trong họ; nếu tự quyết, chọn một ngày thuận cho cả nhà sum họp là được.
Mâm cúng Phật
Mâm Phật trọng sự thanh tịnh, không cầu kỳ. Lễ vật căn bản là hoa tươi, trái cây, nhang, đèn và một ly nước sạch. Nếu muốn dâng thêm thực phẩm, chọn món chay hoàn toàn, không dùng hành, tỏi, hẹ (ngũ vị tân). Gợi ý cho mâm Phật trong dịp Vu Lan:
- Hoa: sen hoặc cúc, cắm số lẻ cành, nước trong bình thay mỗi ngày.
- Trái cây: 5 loại tuỳ mùa (tháng Bảy âm thường có nhãn, thanh long, chuối, bưởi, na). Rửa sạch, lau khô, không chọn trái dập.
- Xôi: một đĩa xôi đậu xanh hoặc xôi gấc nhỏ, khoảng 300 g gạo nếp.
- Chè: chè đậu xanh, chè hạt sen, 5–6 chén nhỏ.
Nhà không có bàn thờ Phật thì có thể bỏ qua mâm này hoặc đi chùa dự lễ Vu Lan. Nhiều chùa tổ chức lễ cài hoa hồng: hoa hồng đỏ cho người còn mẹ, hoa trắng cho người đã mất mẹ.
Mâm gia tiên chay cho 6 người: thực đơn và định lượng
Mâm gia tiên sau khi cúng sẽ là bữa cơm cả nhà, nên nấu đủ ăn. Mâm chay 7 món dưới đây cân đối giữa món khô, món nước, món ngọt và rau:
| Món | Nguyên liệu chính cho 6 người | Làm trước được |
|---|---|---|
| Xôi gấc | 600 g nếp, 1 trái gấc nhỏ, 3 muỗng canh đường, 2 muỗng canh dầu | Ngâm nếp từ tối |
| Chả giò chay | 24 cuốn: 300 g khoai môn, 200 g nấm mèo nấm hương, 100 g miến, 200 g đậu hũ, bánh tráng hoặc tàu hũ ky | Cuốn từ hôm trước, cất ngăn mát hoặc ngăn đá |
| Canh nấm hạt sen hoặc canh bóng chay | 2 lít nước dùng rau củ, 150 g hạt sen, 300 g nấm, cà rốt, đậu Hà Lan | Nấu nước dùng từ hôm trước |
| Nấm kho tiêu | 600 g nấm đùi gà, nước dừa, tiêu | Kho từ hôm trước, ngon hơn |
| Gỏi ngó sen hoặc gỏi bưởi chay | 400 g ngó sen, 1 trái bưởi, rau răm, đậu phộng rang | Sơ chế trước, trộn sát giờ |
| Rau củ xào thập cẩm | 600 g bông cải, cà rốt, đậu Hà Lan, nấm rơm | Xào sau cùng |
| Chè trôi nước hoặc chè đậu xanh | 300 g bột nếp, 200 g đậu xanh, gừng, đường | Nấu sáng sớm |
Nếu nhà kiêng ngũ vị tân, bỏ hành tỏi ở tất cả các món, dùng sả, gừng, tiêu, nấm hương tạo mùi. Công thức chi tiết: chả giò chay giòn lâu cả buổi, nấm kho tiêu chay. Cách sắp mâm cỗ chay cho đủ lễ đã có bài riêng là cỗ chay ngày giỗ; mâm rằm tháng Giêng tương tự có ở bài mâm cúng chay rằm tháng Giêng.
Lịch nấu cho một người đứng bếp
- Tối hôm trước (2 tiếng): ngâm nếp, nấu nước dùng, kho nấm, làm nhân và cuốn chả giò, nấu đậu xanh cho chè.
- Sáng 6 giờ: đồ xôi (40–45 phút), trong lúc chờ làm chè, sơ chế rau.
- 7 giờ 30: chiên chả giò, nấu canh.
- 8 giờ 30: trộn gỏi, xào rau, bày mâm. Cúng khoảng 9–10 giờ, sau đó cả nhà dùng bữa.
Mâm cúng chúng sinh (thí thực)
Mâm này bày ngoài trời, trước cổng hoặc ngoài sân, vì lễ dành cho những vong linh không được thờ cúng trong nhà. Lễ vật thường là thức ăn đơn giản, dễ chia:
- Cháo trắng loãng: 100 g gạo nấu với 2 lít nước, lửa nhỏ 40 phút, nêm chút muối; múc ra 12 chén nhỏ hoặc vài chục chén tuỳ nếp nhà. Có nơi dùng bát cháo nấu trộn đường.
- Gạo và muối: mỗi thứ một đĩa nhỏ.
- Bỏng gạo, bỏng ngô: vài gói.
- Khoai lang, sắn luộc: 500 g – 1 kg, cắt khúc.
- Bánh kẹo, mía róc khúc, nước sạch: vài ly nhỏ.
- Nhang, đèn: cắm nhang trực tiếp lên khay hoặc vào chậu cát.
Mâm chúng sinh theo truyền thống là mâm chay, không dùng thịt cá. Thời gian cúng phổ biến là chiều tối. Cúng xong, theo nếp nhiều vùng, người ta rải gạo muối ra đường và để trẻ con, người qua đường chia bánh kẹo. Ở chung cư, khu đông dân, nên cân nhắc giữ vệ sinh: gom gạo muối mang đi cho gia cầm, chim, hoặc để lại một chỗ gọn, không rải xuống lòng đường.
Vu Lan trong bữa cơm nhà: vài việc nhỏ
Mâm cúng chỉ là một phần. Tinh thần Vu Lan là nhớ ơn cha mẹ, nên nhiều nhà dùng dịp này để làm những việc giản dị mà ý nghĩa hơn một mâm cao cỗ đầy:
- Nấu món cha mẹ thích: hỏi cha mẹ món chay nào hợp khẩu vị, đưa vào mâm gia tiên thay cho một món cầu kỳ. Người lớn tuổi thường thích món mềm, ít dầu: đậu hũ non hấp, canh bí, chè hạt sen.
- Cả nhà cùng nấu: giao trẻ con việc rửa trái cây, xếp chả giò, bày chén; việc bếp chia nhỏ thì người nấu chính đỡ mệt, trẻ cũng biết thêm nếp nhà.
- Ăn chay một ngày cùng nhau: nhà thường ăn mặn có thể chọn ăn chay trọn ngày rằm, coi như một món quà nhỏ dành cho người đã khuất.
- Bớt lễ, thêm thiện: nếu thấy mâm cúng quá nhiều so với số người ăn, bớt một hai món, dành phần đó nấu cơm chay mang tặng người khó khăn.
An toàn và gọn gàng khi cúng
- Thức ăn: mâm gia tiên bày ra từ sáng đến trưa, trời tháng Bảy nóng, không nên để quá 2 giờ (1 giờ nếu nắng nóng) rồi mới ăn. Cúng xong là hạ lễ, món nào cần thì hâm lại. Cháo cúng chúng sinh để ngoài trời cả buổi thì không nên ăn lại.
- Nhang đèn: đặt xa rèm, giấy, mái che; không để trẻ nhỏ chơi gần. Đèn dầu, nến nên đặt trong cốc thuỷ tinh hoặc khay kim loại.
- Đốt vàng mã (nếu có): đốt trong thùng kim loại, chỗ thoáng, có người trông và có sẵn nước. Nhiều chùa khuyến khích giảm vàng mã, dành tiền làm việc thiện.
Nhiều người dùng dịp Vu Lan để ăn chay trọn tháng Bảy hoặc tăng số ngày chay. Nếu muốn biết các ngày chay kỳ trong tháng, xem bài lịch ăn chay kỳ theo âm lịch hoặc mở công cụ lịch ăn chay.
Câu hỏi thường gặp
Rằm tháng Bảy cúng gia tiên có bắt buộc phải cúng chay không?
Không bắt buộc. Nhiều nhà cúng gia tiên bằng mâm mặn, mâm Phật và mâm chúng sinh thì chay. Ngày nay nhiều gia đình chọn chay cả ba mâm vì tinh thần Vu Lan và để bữa cơm nhẹ nhàng hơn.
Cúng chúng sinh rằm tháng Bảy vào giờ nào?
Phổ biến là chiều tối, khoảng 16–19 giờ, ngoài trời. Nhiều nơi cúng từ mùng 2 đến 14 tháng Bảy chứ không đợi đúng ngày rằm. Theo nếp nhà hoặc hỏi người lớn trong họ là chắc nhất.
Cháo cúng chúng sinh nấu thế nào?
Cháo trắng loãng: khoảng 100 g gạo với 2 lít nước, nấu lửa nhỏ 40 phút đến khi hạt nở bung, nêm chút muối. Múc ra nhiều chén nhỏ đặt trên mâm.
Có cần cúng ba mâm riêng không?
Nhà có bàn thờ Phật và bàn thờ gia tiên thường cúng riêng. Nhà chỉ có bàn thờ gia tiên thì một mâm gia tiên và một mâm chúng sinh ngoài trời là đủ. Đi chùa dự lễ Vu Lan cũng là cách cúng Phật.
Đồ cúng chúng sinh xong có ăn được không?
Theo nhiều nơi, bánh kẹo, trái cây được chia cho trẻ em, người qua đường; cháo và gạo muối thì rải hoặc bỏ. Về an toàn, thức ăn chín để ngoài trời nhiều giờ không nên ăn lại.
Mâm gia tiên chay rằm tháng Bảy gồm mấy món?
Không có số món cố định. Thường 5–8 món gồm xôi, món chiên, món kho, canh, gỏi, rau xào, chè. Chọn món cả nhà thích ăn vì sau khi cúng đó là bữa cơm chung.
Đủ lễ mà không quá sức
Chia việc ra tối hôm trước và sáng sớm, ba mâm rằm tháng Bảy hoàn toàn trong tầm tay một người đứng bếp. Chuyên mục chay trong đời sống Việt có thêm bài về mâm cúng các dịp lễ trong năm.