Ăn chay vì sức khoẻ, tín ngưỡng hay môi trường: chọn cách nào cho hợp

Trả lời ngắn: Lý do bạn ăn chay quyết định nên ăn kiểu nào. Ăn vì tín ngưỡng thường theo lịch (chay kỳ hoặc chay trường), kiêng thịt cá, nhiều người kiêng cả ngũ vị tân và trứng. Ăn vì sức khoẻ thì quan trọng là chất lượng bữa ăn, có thể giữ trứng sữa, không cần kiêng hành tỏi. Ăn vì môi trường hay thương động vật thường đi tới thuần chay, bỏ cả trứng, sữa, mật ong. Biết rõ lý do trước khi bắt đầu giúp bạn đặt luật vừa sức và giữ được lâu.

Người mới ăn chay hay bắt đầu bằng một quyết tâm chung chung: "từ mai ăn chay". Sau hai ba tuần bắt đầu rối: có ăn trứng được không, hành phi có sao không, bánh có sữa bò có tính là phá chay không, đi đám cưới thì sao. Mỗi câu hỏi đó không có một câu trả lời đúng cho mọi người, vì nó phụ thuộc vào lý do bạn chọn ăn chay. Bài này không cổ vũ hay phán xét lý do nào, mà giúp bạn soi lý do của mình, rồi chọn mức luật phù hợp ngay từ đầu.

Bốn lý do phổ biến và cách ăn đi kèm

Nhiều người có hai lý do cùng lúc, ví dụ vừa theo đạo vừa muốn khoẻ hơn. Khi đó lấy luật của lý do nghiêm hơn làm khung, rồi áp lời khuyên dinh dưỡng của lý do kia vào bên trong. Phân biệt chi tiết các kiểu chay có trong bài các kiểu ăn chay ở Việt Nam.

Ăn chay vì tín ngưỡng: giữ ngày và giữ nếp

Với người ăn chay theo đạo Phật, câu hỏi đầu tiên không phải "ăn gì" mà là "ăn ngày nào, giữ những gì". Phần lớn người tại gia bắt đầu bằng chay kỳ, theo lịch âm:

• 2 ngày một tháng: mùng 1 và ngày rằm (15).
• 4 ngày: mùng 1, 14, 15 và ngày cuối tháng (29 hoặc 30).
• 6, 8 hoặc 10 ngày: thêm các ngày 8, 18, 23, 24, 28 tuỳ nếp mỗi nơi.
• Tháng chay: nhiều người ăn trọn tháng Giêng, tháng Bảy hoặc tháng Mười âm lịch.

Ngoài thịt cá, nếp chùa Bắc tông thường kiêng ngũ vị tân (hành, tỏi, hẹ, kiệu, nén) và trứng. Sữa thì tuỳ: nhiều chùa vẫn dùng sữa, nhiều người tại gia không dùng. Đây là phần nên hỏi thầy hoặc người hướng dẫn ở chùa bạn đi, vì nếp mỗi nơi khác nhau. Giải thích về ngũ vị tân có trong bài vì sao ăn chay kiêng hành tỏi. Muốn biết tháng này rơi vào những ngày dương lịch nào, dùng lịch ăn chay.

Cái dễ hỏng của người ăn vì tín ngưỡng là nấu qua loa trong ngày chay: cơm trắng, rau luộc, chút tương. Bữa đó không sai về giới nhưng dễ đói và mệt, dẫn tới cảm giác ăn chay là khổ. Một bữa chay kỳ tử tế chỉ cần thêm một nguồn đạm như đậu hũ, đậu xanh, nấm, tàu hũ ky.

Ăn chay vì sức khoẻ: chất lượng hơn là mức nghiêm

Nếu lý do chính là sức khoẻ, mức nghiêm của luật ít quan trọng hơn thứ thật sự nằm trên đĩa. Một bữa thuần chay toàn mì gói chay, chả chay chiên và cơm trắng có thể kém hơn một bữa có trứng và nhiều rau. Những việc nên ưu tiên:

1. Mỗi bữa có một nguồn đạm rõ ràng: đậu hũ, các loại đậu, tempeh, sữa đậu nành, hạt. Người trưởng thành cần khoảng 0,8 g đạm cho mỗi kg cân nặng một ngày theo khuyến nghị chung; người 55 kg là khoảng 44 g. Kiểm nhanh bằng công cụ bữa nay đủ đạm chưa.
2. Nửa đĩa là rau củ: đủ chất xơ và vi chất.
3. Hạn chế đồ chay công nghiệp và đồ chiên: nhiều muối, nhiều dầu.
4. Vitamin B12: nếu bỏ hẳn trứng sữa, B12 là chất cần bổ sung; nếu còn trứng sữa, vẫn nên kiểm tra định kỳ. Chi tiết trong bài vitamin B12 khi ăn chay.

Người ăn vì sức khoẻ không cần kiêng hành tỏi, cũng không cần chọn ngày theo lịch âm. Nhưng nếu đang có bệnh mạn tính, đang mang thai, cho con bú, hoặc chuẩn bị ăn chay cho trẻ nhỏ, hãy hỏi bác sĩ trước khi thay đổi lớn, vì nhu cầu từng người khác nhau và bài viết không thay được lời khám.

Ăn chay vì môi trường hay vì động vật: đi tới thuần chay

Người ăn chay vì lo cho môi trường hay thương động vật thường thấy trứng, sữa cũng có liên quan tới chăn nuôi, nên dần bỏ luôn. Thuần chay (không có bất cứ sản phẩm nào từ động vật) đòi hỏi kỹ năng nhiều hơn:

• Đọc nhãn: sữa bột, whey, gelatin, mỡ động vật, mật ong, chất nhuộm carmine nấp trong bánh kẹo, đồ uống. Xem bài đọc nhãn thực phẩm.
• Thay sữa: sữa đậu nành tự nấu là lựa chọn đủ đạm nhất trong các loại sữa thực vật.
• Bổ sung B12: với thuần chay, gần như bắt buộc; liều dùng nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ.
• Canxi, i-ốt, omega-3: cần để ý nguồn thay thế cho sữa và hải sản.

Người theo hướng này thường không quan tâm ngũ vị tân. Nhưng nếu đi ăn cùng người theo đạo, hiểu luật của nhau giúp chọn quán dễ hơn.

Năm câu tự hỏi trước khi bắt đầu

Trả lời thật lòng năm câu dưới đây, viết ra giấy cũng được. Câu trả lời sẽ cho bạn bộ luật riêng.

1. Nếu chỉ được giữ một điều, mình giữ điều gì? Không sát sinh, khoẻ hơn, hay giảm tác động môi trường? Đó là lý do chính.
2. Mình có đang theo một ngôi chùa, cộng đồng nào không? Nếu có, hỏi nếp của nơi đó trước khi tự đặt luật.
3. Trong nhà ai nấu? Nếu không phải mình, luật càng nghiêm càng khó giữ; bắt đầu từ mức người nấu theo được.
4. Tuần này mình ăn ngoài bao nhiêu bữa? Ăn ngoài nhiều thì chay kỳ hoặc vài ngày một tuần dễ giữ hơn chay trường ngay.
5. Mình có bệnh gì đang theo dõi không? Có thì hỏi bác sĩ trước.

Với phần lớn người mới, mức khởi đầu dễ giữ nhất là 4 ngày chay một tháng hoặc 2 ngày một tuần trong 1–2 tháng đầu, sau đó tăng dần. Lộ trình cụ thể từ chay kỳ lên chay trường có trong bài từ chay kỳ sang chay trường.

Chuyển mức giữa chừng không phải thất bại

Nhiều người bắt đầu vì tín ngưỡng rồi giữ thêm vì thấy khoẻ; nhiều người bắt đầu vì sức khoẻ rồi đi tới thuần chay. Cũng có người từ chay trường quay về chay kỳ vì công việc, sức khoẻ, hoàn cảnh gia đình. Đổi mức theo đời sống là chuyện bình thường. Điều nên tránh là đặt luật quá nghiêm ngay từ đầu, giữ được hai tuần rồi bỏ hẳn. Một lộ trình chậm mà chắc tốt hơn một lần quyết tâm lớn. Bạn có thể theo dõi số ngày đã giữ bằng công cụ ăn chay được bao lâu rồi, nhìn con số tăng dần cũng là một cách tự động viên.

Với người ăn chung với gia đình không ăn chay, bài ăn chay mà vẫn sống chung với người ăn mặn có những cách giữ hoà khí trong bếp. Các bài nền tảng khác nằm ở chuyên mục nhập môn ăn chay.

Câu hỏi thường gặp