Trả lời ngắn: Rượu bia làm từ ngũ cốc, trái cây nên tự thân không phải "đồ mặn" như thịt cá. Nhưng người ăn chay theo đạo Phật, nhất là người đã giữ ngũ giới hoặc ăn chay ngày rằm để giữ tâm thanh tịnh, thường kiêng cả rượu bia vì giới không dùng chất say. Người ăn chay vì sức khoẻ hay môi trường thì tuỳ lựa chọn riêng. Riêng người thuần chay lưu ý: một số loại bia và rượu vang được làm trong bằng chất có nguồn gốc động vật.
Câu hỏi này hay xuất hiện vào đúng hai thời điểm: ngày rằm trùng một buổi liên hoan, và khi người mới ăn chay trường lần đầu đi tiệc cưới. Câu trả lời không có một đáp án chung, vì "ăn chay" ở Việt Nam bao gồm nhiều lý do và nhiều mức giữ khác nhau. Bài này tách từng trường hợp, giải thích vì sao có người kiêng rượu mà không kiêng ớt, có người kiêng cả rượu nấu ăn, và vì sao bia hay rượu vang có thể không thuần chay dù nguyên liệu là lúa mạch và nho. Mình không khuyên uống hay không uống; mỗi người tự chọn theo niềm tin và sức khoẻ của mình.
Rượu bia có phải là "đồ mặn" không?
Theo cách hiểu thông thường của người Việt, "đồ mặn" là thịt, cá, trứng và các món nấu từ đó; "đồ chay" là thực vật. Theo nghĩa nguyên liệu, rượu gạo, rượu nếp, bia lúa mạch, rượu vang nho đều làm từ thực vật và men, nên không phải đồ mặn. Một ngoại lệ rõ ràng là rượu ngâm động vật (ngâm rắn, tắc kè, bìm bịp, các loại "rượu thuốc" có con vật): đây chắc chắn không chay.
Tuy vậy, trong ăn chay theo đạo Phật, việc kiêng không chỉ dựa vào nguyên liệu. Ăn chay đi cùng tinh thần giữ thân tâm thanh tịnh, và rượu là thứ làm mất tỉnh táo, nên được xếp vào điều nên tránh dù không có thịt. Cũng như hành tỏi là thực vật nhưng nhiều người ăn chay vẫn kiêng vì lý do riêng của nó; bài vì sao ăn chay kiêng hành tỏi giải thích phần đó.
Trong đạo Phật: giới thứ năm và ngày chay
Ngũ giới là năm điều người Phật tử tại gia phát nguyện giữ khi quy y: không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, và không dùng các chất gây say nghiện. Rượu bia nằm trong giới thứ năm. Điểm đáng chú ý là ngũ giới không bắt buộc ăn chay, nhưng có giới không uống rượu. Vì vậy với người đã quy y, câu hỏi "ăn chay có được uống rượu không" thực ra là câu hỏi về giới, không phải về chay.
Người ăn chay kỳ ngày rằm, mùng một, hay giữ bát quan trai giới trong một ngày một đêm ở chùa, thường giữ cả việc không uống rượu trong những ngày đó, vì mục đích của ngày chay là sống thanh tịnh. Với nhiều gia đình, ăn chay ngày rằm mà vẫn nâng ly trong bữa cơm được xem là không trọn ý. Cách hiểu và mức giữ cụ thể có thể khác giữa các chùa, các truyền thống; nếu bạn theo một đạo tràng, hỏi thầy hướng dẫn là chính xác nhất. Lịch các ngày chay trong tháng có ở lịch ăn chay.
Chay kỳ, chay trường, ăn chay vì sức khoẻ: so sánh nhanh
| Kiểu ăn chay | Quan niệm thường gặp về rượu bia | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chay kỳ theo đạo Phật (rằm, mùng một, 4, 6, 10 ngày) | Thường kiêng trong ngày chay | Ngày thường tuỳ người; người quy y giữ giới thứ năm mọi ngày |
| Chay trường theo đạo Phật, đã phát nguyện | Thường kiêng hoàn toàn | Nhiều người kiêng cả rượu nấu ăn |
| Ăn chay theo các tôn giáo khác ở Việt Nam | Tuỳ giáo lý từng đạo | Hỏi chức sắc của đạo mình theo |
| Ăn chay vì sức khoẻ | Không cấm theo nghĩa chay, nhưng xét theo sức khoẻ | Người có bệnh gan, dạ dày, đang dùng thuốc nên hỏi bác sĩ |
| Thuần chay vì môi trường, động vật | Thường uống được, nhưng chọn loại không dùng chất từ động vật | Xem phần chất làm trong bên dưới |
Các kiểu ăn chay khác nhau ra sao được giải thích kỹ ở bài các kiểu ăn chay ở Việt Nam.
Bia và rượu vang có thể không thuần chay: chất làm trong
Đây là phần ít người để ý. Trong quá trình làm bia và rượu vang, đồ uống mới lên men thường còn đục do men, đạm và các hạt nhỏ lơ lửng. Để làm trong nhanh, nhà sản xuất có thể cho vào một chất "kéo" các hạt này lắng xuống đáy rồi lọc bỏ. Một số chất làm trong truyền thống có nguồn gốc động vật:
- Isinglass: làm từ bong bóng cá, từng được dùng phổ biến cho một số loại bia truyền thống ở Anh và một số rượu vang.
- Gelatin: từ da, xương động vật, dùng trong một số rượu vang và nước trái cây.
- Casein (đạm sữa) và albumin (lòng trắng trứng): dùng trong một số rượu vang, nhất là vang đỏ.
Chất làm trong phần lớn được lọc bỏ, chỉ còn lượng vết hoặc không còn, và ở nhiều nước không bắt buộc ghi lên nhãn vì được coi là chất hỗ trợ chế biến. Vì vậy người ăn chay thông thường thường không bận tâm, còn người thuần chay nghiêm ngặt thì tìm loại ghi rõ "vegan" hoặc tra danh sách của nhà sản xuất. Nhiều nhà làm rượu hiện dùng chất làm trong thực vật hoặc khoáng (đạm đậu Hà Lan, đất sét bentonite), hoặc để tự lắng không dùng chất gì. Bia công nghiệp dạng lager phổ biến thường được lọc bằng máy, nhưng không thể khẳng định cho mọi nhãn; muốn chắc, hỏi thẳng nhà sản xuất. Cách đọc nhãn tìm thành phần động vật ẩn có trong bài đọc nhãn thực phẩm.
Rượu trong nấu ăn chay
Nhiều món chay học từ bếp Hoa, bếp Nhật có dùng rượu: rượu Thiệu Hưng cho món xào, rượu mirin cho sốt, rượu trắng để khử mùi mì căn, rượu vang cho món om kiểu Âu. Khi nấu, một phần cồn bay hơi, nhưng không bay hết; món om ngắn còn lại nhiều cồn hơn món hầm lâu. Người kiêng rượu vì giới nên bỏ rượu khỏi công thức. Có thể thay như sau:
| Rượu trong công thức | Thay bằng | Lượng thay cho 1 muỗng canh rượu |
|---|---|---|
| Rượu Thiệu Hưng, rượu trắng xào | Nước ngâm nấm đông cô + vài giọt giấm gạo | 1 muỗng canh nước nấm + 1/4 muỗng cà phê giấm |
| Mirin | Nước lọc + đường + giấm gạo | 1 muỗng canh nước + 1 muỗng cà phê đường + vài giọt giấm |
| Rượu vang đỏ trong món om | Nước ép nho đỏ hoặc nước dùng + giấm táo | 1 muỗng canh nước ép + 1/2 muỗng cà phê giấm |
| Rượu khử mùi mì căn, nấm | Nước gừng đập dập, nước muối loãng | Rửa, bóp gừng muối rồi xả lại |
Mẹo khử mùi chua của mì căn không cần rượu có trong bài mì căn là gì.
Đi tiệc ngày chay: xử lý thế nào cho nhẹ nhàng
Phần khó nhất thường không phải là quyết định, mà là ngồi bàn tiệc khi mọi người mời. Vài cách mọi người hay dùng:
- Chọn sẵn ly của mình: ngồi xuống là gọi ngay một ly trà đá, nước mía hay nước ngọt, cầm ly đó để cụng. Người ta ít mời khi tay bạn đã có ly.
- Nói ngắn một câu: "Hôm nay rằm, mình giữ chay nên uống nước thôi." Không cần giải thích thêm về giới hay sức khoẻ.
- Báo trước với người tổ chức: nếu là tiệc công ty hay đám cưới người quen, nhắn trước một tin để họ không thấy bất ngờ.
- Đừng phán người khác: bạn kiêng là chuyện của bạn; không bình luận ly bia của người ngồi cạnh. Bàn tiệc vui vẻ thì lần sau người ta tự tôn trọng ngày chay của bạn.
Gợi ý gọi món và giữ không khí khi đi nhậu với đồng nghiệp có ở bài đi nhậu cùng đồng nghiệp khi ăn chay.
Nhìn từ góc sức khoẻ
Ăn chay không làm rượu bia "lành" hơn hay "độc" hơn. Tổ chức Y tế Thế giới đã nói rõ rằng với rượu bia không có mức tiêu thụ nào được coi là an toàn tuyệt đối cho sức khoẻ, uống càng ít càng tốt. Người đang dùng thuốc, có bệnh gan, dạ dày, tiểu đường, gout, phụ nữ mang thai và đang cho con bú cần hỏi bác sĩ cụ thể. Một điểm thực tế: bữa chay thường nhẹ và ít đạm, ít chất béo hơn bữa mặn, nên uống khi bụng đói hoặc chỉ ăn rau dễ say nhanh hơn; người đã quyết định uống nên ăn kèm món có đạm như đậu hũ, đậu phộng luộc.
Câu hỏi thường gặp
Ăn chay ngày rằm có được uống bia không?
Nếu bạn ăn chay ngày rằm theo đạo Phật để giữ thanh tịnh, phần lớn mọi người kiêng cả rượu bia trong ngày đó. Nếu chỉ ăn chay vì thói quen hay sức khoẻ thì là lựa chọn riêng của bạn.
Rượu nếp, rượu gạo có phải đồ chay không?
Về nguyên liệu, rượu nếp và rượu gạo làm từ gạo và men nên là thực vật. Nhưng người giữ giới không uống rượu vẫn kiêng, vì lý do là chất say chứ không phải nguyên liệu.
Bia không cồn có được uống khi ăn chay không?
Bia không cồn gần như không có chất say, nhiều người ăn chay vẫn uống. Người giữ giới nghiêm thường tránh vì bia không cồn vẫn có một lượng cồn rất nhỏ và mang hình thức của bia; nếu băn khoăn, hỏi thầy hướng dẫn.
Làm sao biết rượu vang có thuần chay không?
Tìm loại ghi rõ "vegan" trên nhãn hoặc hỏi nhà sản xuất về chất làm trong. Rượu vang không lọc, ghi "unfined" thường không dùng chất làm trong.
Nấu món chay có rượu thì món đó còn chay không?
Về nguyên liệu, món vẫn không có thịt cá. Người kiêng rượu theo giới thường bỏ rượu khỏi công thức, vì nấu không làm cồn bay hết; có thể thay bằng nước nấm, giấm gạo hoặc nước ép.
Rượu ngâm thuốc bắc có phải đồ chay không?
Rượu ngâm thảo dược thuần thực vật thì về nguyên liệu là chay. Rượu ngâm con vật như rắn, tắc kè thì không chay. Người đang dùng thuốc nên hỏi bác sĩ trước khi uống bất kỳ loại rượu thuốc nào.
Ngày chay, ly của mình là ly nước
Không cần tranh luận dài trên bàn tiệc: gọi sẵn đồ uống không cồn, nói một câu ngắn, rồi vui với mọi người. Những câu hỏi "có được... không" khác về ăn chay, từ trứng, sữa đến mật ong, đều có ở chuyên mục hỏi đáp.