Hai người cùng nói mình ăn chay nhưng một người ăn trứng còn người kia không, một người ăn hành tỏi còn người kia kiêng. Không ai sai — họ theo hai lối khác nhau. Biết rõ ranh giới giúp bạn gọi món đúng và không làm khó người nấu.
Chay trường và chay kỳ
Chay trường là ăn chay liên tục, không có ngày nghỉ. Đây là lựa chọn dài hạn, thường gắn với niềm tin hoặc quyết định về sức khoẻ.
Chay kỳ là ăn chay vào những ngày cố định. Phổ biến nhất là mùng một và ngày rằm âm lịch mỗi tháng.
Chay hai ngày là mức khởi đầu. Gần như nhà nào ở Việt Nam cũng từng giữ mức này.
Chay bốn ngày thêm mười bốn và ba mươi. Bậc kế tiếp của người muốn tăng dần mà chưa vội.
Chay sáu ngày và chay mười ngày mỗi tháng. Các mốc quen thuộc trong sinh hoạt Phật giáo Bắc tông.
Chay ba tháng hoặc trọn tháng bảy. Nhiều gia đình giữ chay cả tháng vào dịp Vu Lan.
Chay kỳ không kém giá trị hơn chay trường. Chọn mức nào là tuỳ sức và hoàn cảnh từng người.
Người mới nên bắt đầu bằng chay kỳ. Có thời gian làm quen với việc đi chợ và nấu nướng kiểu mới.
Chay trường cần chú ý dinh dưỡng kỹ hơn hẳn. Vì không còn ngày nào bù đắp từ nguồn khác.
Nói rõ mình theo mức nào. Để người nhà và bạn bè biết mà sắp xếp bữa chung.
Thuần chay và chay có trứng sữa
Thuần chay là không dùng bất cứ thứ gì từ động vật. Không thịt cá, không trứng, không sữa, không mật ong, không gelatin.
Chay có trứng sữa vẫn dùng trứng và sữa. Kiểu này phổ biến ở phương Tây, ở Việt Nam ít gặp hơn.
Nhiều người ăn chay Việt vô tình dùng trứng sữa. Bánh ngọt và bánh mì thường có sữa với trứng trong thành phần.
Mật ong là ranh giới gây tranh cãi. Người thuần chay không dùng, người ăn chay theo Phật giáo phần lớn vẫn dùng.
Gelatin làm từ xương da động vật. Có trong kẹo dẻo, thạch và một số vỏ viên thuốc — phải đọc nhãn.
Nước mắm và mắm tôm là thứ dễ quên nhất. Nhiều món tưởng chay nhưng nêm nước mắm thì không còn chay.
Một số loại phô mai dùng men từ dạ dày bê. Đây là lý do phô mai không mặc nhiên là thuần chay.
Đọc nhãn là kỹ năng bắt buộc của người thuần chay. Nhất là với đồ đóng gói, bánh kẹo và nước sốt.
Ở Việt Nam thuần chay dễ hơn nhiều nước. Vì nền ẩm thực vốn nhiều rau củ, đậu hũ và món không sữa.
Không cần tự dán nhãn cho mình. Quan trọng là biết mình ăn gì, không phải gọi tên cho đúng.
Chuyện ngũ vị tân
Ngũ vị tân gồm hành, tỏi, hẹ, kiệu và hưng cừ. Đây là năm loại gia vị có mùi nồng.
Chay theo Phật giáo Bắc tông thường kiêng ngũ vị tân. Bếp chùa và các bếp chay truyền thống đều nấu theo lối này.
Chay vì sức khoẻ hoặc vì môi trường thì không kiêng. Đây là khác biệt lớn nhất giữa hai nhóm người ăn chay.
Bếp chay không hành tỏi nêm bằng gì. Gừng, sả, tiêu, nấm hương, rau răm và ngò — vẫn đủ thơm.
Nấm là át chủ bài của bếp không ngũ vị tân. Nấm hương và nấm đông cô cho vị ngọt đậm thay cho hành tỏi phi.
Hỏi rõ khi đặt cỗ chay. Nhiều nhà hàng mặc định có hành tỏi, nhiều chùa mặc định không.
Ghi chú một câu khi gọi món ở quán. Giúp bếp không phải nấu lại và mình không phải trả lại đĩa.
Không phê phán bên còn lại. Hai lối ăn xuất phát từ hai lý do khác nhau, không bên nào sai.
Trong nhà có cả hai kiểu thì nêm riêng. Phi hành tỏi riêng, chừa sẵn phần cho người kiêng.
Biết mình theo lối nào là đủ. Không cần tranh luận lối nào cao hơn.
Những kiểu ăn gần giống nhưng không phải chay
Kiêng thịt đỏ mà vẫn ăn cá và gà. Đây là chế độ ăn vì sức khoẻ, không phải ăn chay.
Ăn chay có cá là cách gọi sai. Có cá thì không còn là chay theo cách hiểu ở Việt Nam.
Ăn thực dưỡng chú trọng gạo lứt và ngũ cốc. Có thể chay hoặc không, tuỳ trường phái.
Ăn chay linh hoạt là giảm chứ không bỏ. Vài ngày trong tuần ăn chay, ngày còn lại ăn bình thường.
Ăn sống là cách chế biến, không phải kiểu chay. Có người ăn sống mà vẫn dùng sản phẩm động vật.
Nhịn ăn gián đoạn không liên quan tới chay. Đó là chuyện ăn lúc nào, không phải ăn gì.
Chay trong y học khác chay trong tôn giáo. Bác sĩ nói ăn chay thường chỉ có nghĩa là nhiều rau ít thịt.
Gọi tên cho rõ khi trao đổi. Tránh việc chủ nhà nấu nhầm rồi cả hai cùng ngại.
Không có kiểu nào cao hơn kiểu nào. Mỗi người chọn theo lý do và sức của mình.
Kiểu ăn đổi theo giai đoạn sống là bình thường. Nhiều người bắt đầu bằng chay kỳ rồi chuyển dần.
Chọn kiểu phù hợp với mình
Xác định lý do trước, chọn kiểu sau. Vì sức khoẻ, vì niềm tin hay vì môi trường sẽ dẫn tới lựa chọn khác nhau.
Xem hoàn cảnh sinh hoạt thật. Ở nhà nấu được hay ăn cơm hàng mỗi ngày là hai bài toán khác hẳn.
Tính tới người cùng ăn. Kiểu càng nghiêm thì càng cần cả nhà cùng sắp xếp.
Bắt đầu nhẹ rồi siết dần. Làm ngược lại thì hay đứt gánh giữa đường.
Có thể giữ chay trường mà vẫn ăn hành tỏi. Hai chuyện độc lập với nhau, đừng gộp làm một.
Đi khám nếu ăn chay dài mà thấy mệt. Xét nghiệm máu cho biết thiếu gì, đừng ngồi đoán.
Giữ một hai ngày linh hoạt nếu công việc đòi hỏi. Thà linh hoạt còn hơn bỏ hẳn.
Đừng đổi kiểu liên tục. Bếp nhà cần thời gian mới ổn định theo một lối.
Ghi lại điều gì khiến mình muốn bỏ. Đó thường là điểm cần sửa, không phải lý do để dừng.
Thấy nhẹ người mà vẫn đủ sức là hợp. Đó là thước đo thực tế nhất, hơn mọi lời khuyên.
